सर्वतोभद्र चक्रको सिद्धान्त
सर्वतोभद्र चक्र ज्योतिषशास्त्रको एक गहन र व्यापक साधन हो । जसले ग्रह, नक्षत्र, राशि, तिथि र स्वरहरू (नामका अक्षरहरू) बीचको आपसी सम्बन्धको विश्लेषण गर्छ । यो चक्र विशेष रूपमा गोचर (ग्रहहरूको चाल), शुभ मुहूर्त चयन र मेलापक (अनुकूलता)का लागि प्रयोग गरिन्छ । यसले दुई व्यक्तिहरू, समूहहरू वा संस्थाहरू बीचको अनुकूलता मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ । साथै शुभ र अशुभ प्रभावहरू बुझ्न पनि उपयोगी हुन्छ । बृहत् पराशर होरा शास्त्र, मुहूर्त चिंतामणि, जातक पारिजात र फलदीपिकाजस्ता ग्रन्थहरूमा यसको सिद्धान्तको उल्लेख गरिएको छ । यस लेखमा सर्वतोभद्र चक्रका सिद्धान्तहरू शास्त्रीय उद्धरणहरूसहित विस्तृत रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।
सर्वतोभद्र चक्रको आधार र संरचना
सर्वतोभद्र चक्र (९×९) अर्थात् ८१ कोठाको एक ज्योतिषीय चक्र हो । जसमा नक्षत्र, राशि, ग्रह, तिथि र स्वरहरू व्यवस्थित रूपमा राखिएका हुन्छन् । ‘सर्वतोभद्र’ शब्दले यसको सर्वांगीण शुभता र व्यापक विश्लेषण क्षमता जनाउँछ ।
यसको संरचना यस प्रकार छः
नक्षत्र: २७ नक्षत्रहरू विशेष कोठामा राखिन्छन् ।
राशि: १२ राशिहरू चक्रका किनारामा व्यवस्थित हुन्छन् ।
ग्रह: सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु र केतुका स्थान गोचरका आधारमा चिह्नित गरिन्छन् ।
तिथि र स्वर: तिथि र नामका अक्षरहरू पनि चक्रमा समावेश हुन्छन् ।
विशेष बिन्दुहरू: संकटा, सूर्य-संकटा, उपग्रह आदि विशेष बिन्दुहरू समावेश हुन्छन् ।
बृहत् पराशर होरा शास्त्र (अध्याय ६६, श्लोक १०) मा भनिएको छ ।
“सर्वतोभद्रं चक्रं गोचरं विचारति, नक्षत्रं राशिं च संनादति ।”
अर्थात्- सर्वतोभद्र चक्र ग्रहगोचरको विचार गर्छ र नक्षत्र तथा राशिहरूको मिलान गर्छ ।
फलदीपिका (अध्याय २६, श्लोक ५) मा भनिएको छ ।
“चक्रं सर्वतोभद्रं नक्षत्रं ग्रहं च योजति,
येन शुभं अशुभं च जीवनस्य दृश्यति ।”
अर्थात्- सर्वतोभद्र चक्र नक्षत्र र ग्रहहरूलाई जोड्छ । जसबाट जीवनका शुभ र अशुभ फलहरू देखिन्छन् ।
सर्वतोभद्र चक्रका सिद्धान्त
नक्षत्रहरूको वेध
यस चक्रमा नक्षत्रहरूबीचको प्रभाव अर्थात् ‘वेध’ विचार गरिन्छ । प्रत्येक नक्षत्रले अन्य नक्षत्रहरूमा शुभ वा अशुभ प्रभाव पार्छ । जुन चार दिशामा देखिन्छन् ।
अग्र वेध: अगाडिको नक्षत्र ।
पृष्ठ वेध: पछाडिको नक्षत्र ।
दायाँ वेध: दायाँपट्टिको नक्षत्र ।
बायाँ वेध: बायाँपट्टिको नक्षत्र ।
उदाहरणका लागि,
यदि चन्द्र अश्विनी नक्षत्रमा छ भने यसको वेध नक्षत्रहरू (जस्तै कृत्तिका, मृगशिरा) मा ग्रहहरूको गोचर शुभ वा अशुभ प्रभाव दिन सक्छ ।
मुहूर्त चिंतामणि (अध्याय ३, श्लोक ८) मा भनिएको छ ।
“नक्षत्रं चन्द्रस्य वेदति, येन शुभं अशुभं च फलं दृश्यति।”
अर्थात् चन्द्रमा रहेको नक्षत्रको वेध विचार गर्नुपर्छ, जसबाट शुभ वा अशुभ फल देखिन्छ।
जातक पारिजात (अध्याय १७, श्लोक १०) मा भनिएको छ
“वेदति नक्षत्रं चक्रे सर्वतोभद्रे, येन गोचरस्य फलं निश्चितं भवति ।”
अर्थात् – सर्वतोभद्र चक्रमा नक्षत्रहरूको वेध विचार गर्दा गोचरको फल निश्चित रूपमा थाहा पाइन्छ ।
ग्रहहरूको गोचर र प्रभाव
सर्वतोभद्र चक्रमा ग्रहहरूको गोचर नक्षत्र र राशीहरूमा उनीहरूको प्रभावका आधारमा विश्लेषण गरिन्छ । शुभ ग्रहहरू (गुरु र शुक्र) शुभ प्रभाव दिन्छन् भने क्रूर ग्रहहरू (मंगल र शनि) अशुभ परिणाम दिन सक्छन् । गुरुको गोचरले नक्षत्रमा समृद्धि र शुभता ल्याउँछ भने शनि गोचरले तनाव वा अवरोध उत्पन्न गर्न सक्छ ।
बृहत् पराशर होरा शास्त्र (अध्याय ६६, श्लोक १२) मा भनिएको छ
“ग्रहस्य गोचरं नक्षत्रं राशिं च प्रभावति, येन फलं शुभं वा अशुभं वा ।”
अर्थात् – ग्रहहरूको गोचर नक्षत्र र राशिहरूलाई प्रभाव पार्छ, जसबाट शुभ वा अशुभ फल प्राप्त हुन्छ ।
फलदीपिका (अध्याय २६, श्लोक ७) मा भनिएको छ ।
“गुरु शुक्रं च शुभं ददति, मंगल शनिश्च अशुभं नक्षत्रे ।”
अर्थात् – गुरु र शुक्र नक्षत्रमा शुभ फल दिन्छन् । जबकि मंगल र शनि अशुभ फल दिन्छन् ।
संकटा र विशेष बिन्दुहरू
सर्वतोभद्र चक्रमा संकटा, सूर्य, शनि र उपग्रहजस्ता बिन्दुहरू महत्त्वपूर्ण छन् । यदि कुनै क्रूर ग्रहले यी बिन्दुहरूलाई प्रभावित गर्छ भने अशुभ फल प्राप्त हुन्छ । उदाहरणका लागि यदि शनिले जन्म नक्षत्रमा संकटा बिन्दुलाई प्रभाव पार्छ भने त्यस अवधिमा बाधा वा तनाव उत्पन्न हुन्छ ।
मुहूर्त चिंतामणि (अध्याय ३, श्लोक १२) मा भनिएको छ ।
“संकटा बिंदुं क्रूरग्रहः प्रभावति, तदा कष्टं जीवनस्य भवति ।”
अर्थात् जब क्रूर ग्रहले संकटा बिन्दुलाई प्रभाव पार्छ तब जीवनमा कष्ट आउँछ ।
तिथि र स्वरहरूको प्रभाव
यस चक्रमा तिथि र स्वरहरू (नामका अक्षरहरू) पनि विचार गरिन्छ । यदि गोचर ग्रहले व्यक्तिको नाम स्वरमा अशुभ प्रभाव पार्छ भने त्यतिबेला कुनै महत्त्वपूर्ण कार्य सुरु गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।
जातक पारिजात (अध्याय १७, श्लोक १४) मा भनिएको छ ।
“स्वरं तिथिं च विचारति चक्रे, येन मुहूर्तं शुभं निश्चितं भवति ।”
अर्थात् – चक्रमा स्वर र तिथिको विचार गर्दा शुभ मुहूर्त निश्चित गर्न सकिन्छ ।
मेलापकमा सर्वतोभद्र चक्रको उपयोग
सर्वतोभद्र चक्र मेलापक विश्लेषणमा पनि अत्यन्त उपयोगी हुन्छ । यसले दुई व्यक्तिहरूका चन्द्र-नक्षत्र र ग्रहस्थितिहरूबीचको सम्बन्ध विश्लेषण गर्छ ।
मुख्य पक्षहरू
यदि दुई व्यक्तिका चन्द्र-नक्षत्रहरू शुभ वेधमा छन् भने उनीहरूको अनुकूलता प्रबल हुन्छ । गोचरमा शुभ ग्रहहरूको प्रभाव दुवैका जन्म नक्षत्रमा शुभता ल्याउँछ । (वार्षिक वा दशा-प्रवेश विश्लेषणमा पनि SBC बाट मेलापकको उतारचढाव बुझ्न सकिन्छ ।)
बृहत् पराशर होरा शास्त्र (अध्याय ६६, श्लोक १४) मा भनिएको छ ।
“नक्षत्रं चन्द्रस्य संनादति, सर्वतोभद्रं येन जीवनं सौख्यं भवति ।”
अर्थात्— चन्द्रमा नक्षत्रको मिलान सर्वतोभद्र चक्रसँग गर्दा जीवनमा सुख प्राप्त हुन्छ ।
मुहूर्त चिंतामणि (अध्याय २, श्लोक १५) मा भनिएको छ ।
“नक्षत्रं चन्द्रस्य विचारति, येन मुहूर्तं विवाहस्य शुभं भवति ।”
अर्थात्— चन्द्र नक्षत्रको विचार गर्दा विवाहको मुहूर्त शुभ बनाइन्छ ।
बृहत् पराशर होरा शास्त्र (अध्याय ६, श्लोक ३) मा भनिएको छ ।
“वर्गं विचारति जीवनस्य विशेषं, यथा नवमांशं वैवाहिकं, दशमांशं कर्मणि ।”
अर्थात् प्रभागीय चार्ट जीवनका विशेष क्षेत्रहरू दर्शाउँछन् । जस्तै नवमांश वैवाहिक जीवनका लागि र दशमांश कर्मका लागि दर्शाउँछन् ।
फलदीपिका (अध्याय २५, श्लोक ९) मा भनिएको छ ।
“वर्गस्य नक्षत्रं विचारति, येन विशेषं फलं जीवनस्य प्राप्तति ।”
अर्थात् प्रभागीय चार्टका नक्षत्रहरूको विचार गर्दा जीवनका विशेष फलहरू प्राप्त हुन्छन् ।
व्यावहारिक उपयोग र सीमाहरू
सर्वतोभद्र चक्रको प्रयोग निम्न क्षेत्रमा गरिन्छ; गर्न सकिन्छ ।
शुभ मुहूर्त चयनमा विवाह, व्यापार आरम्भ आदि ।
मेलापक विश्लेषणमा व्यक्तिहरू वा समूहबीचको सम्बन्ध बुझ्न ।
ग्रहगोचरको प्रभाव बुझ्न । (तर यसका केही सीमाहरू पनि छन् ।)
सटीक परिणामका लागि जन्मसमयको शुद्धता अत्यावश्यक छ । आधुनिक सफ्टवेयरहरूले पूर्ण गणना गर्न नसक्ने भएकाले कहिलेकाहीँ म्यानुअल विश्लेषण गर्नुपर्छ ।
सर्वतोभद्र चक्र ज्योतिषशास्त्रमा एक शक्तिशाली उपकरण हो । जसले नक्षत्र, राशि र ग्रहबीचको सम्बन्धको गहिरो विश्लेषण गर्छ । यसको प्रयोग मेलापक, गोचर र मुहूर्त चयनमा अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ । बृहत् पराशर होरा शास्त्र, मुहूर्त चिंतामणि, जातक पारिजात र फलदीपिकाजस्ता ग्रन्थहरूले यसको सिद्धान्तलाई समर्थन गर्छन् । जब यसलाई प्रभागीय र आवधिक चार्टहरूसँग संयोजनमा प्रयोग गरिन्छ तब मेलापक र अनुकूलताको विश्लेषण अझ सटीक हुन्छ ।
सन्दर्भ सामाग्री
१. बृहत् पराशर होरा शास्त्र अध्याय ६, श्लोक ३; अध्याय ६६, श्लोक १०, १२, १४
२. मुहूर्त चिंतामणि अध्याय २, श्लोक १५; अध्याय ३, श्लोक ८, १२
३. जातक पारिजात अध्याय १७, श्लोक १०, १४
(लेखक न्यौपाने वेद वेदाङ्ग संस्कृत विद्यापीठम् देवघाटधाममा अध्ययनरत हुनुहुन्छ ।)
