ज्योतिषशास्त्र यो शब्द सुन्नासाथ धेरैको मनमा ग्रह, नक्षत्रको गणना र भविष्यवाणीको मात्र छवि आउँछ । तर त्यो यसको सतही स्वरूप हो । वास्तविकता के हो भने ज्योतिषशास्त्र केवल समयको लेखाजोखा होइन यो चेतना, कर्म र कालको संवाद हो । यो आत्मा र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्ध बुझाउने एक प्राचीन विद्या हो । जसको मूल उद्देश्य भविष्य जान्नु होइन आत्मबोध गर्नु हो । वेदाङ्गहरूमध्ये एक मानिने ज्योतिष ‘कालविद्या’ को रूपमा परिचित छ । यसको माध्यमबाट हामी समयको गणनामात्र होइन समयको गुणात्मक चेतना पनि बुझ्न सक्छौं । वर्ष, मास, तिथि आदि गणना विज्ञानको विषय हो । तर दशा, गोचर, ग्रहयोग जस्ता पक्षहरू कालको सूक्ष्म चेतनात्मक स्पन्दन हुन् जसले कर्मको फल उजागर गर्छन् ।
गुप्त-तत्व के हो भने ग्रहहरू केवल ऊर्जा हुन् । तर तिनीहरूको प्रभाव तपाईंको चेतनाको स्तरअनुसार फरकफरक ढङ्गले प्रकट हुन्छन् । यही बिन्दुबाट अर्थात् फलित ज्योतिषबाट आध्यात्मिक ज्योतिषको यात्रा सुरु हुन्छ । धेरै जसो हामी जन्मकुण्डलीलाई ‘भाग्यको नक्सा’ ठान्छौं । तर शास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा यो आत्मामा बन्धित कर्म संवेदनाको प्रतिबिम्ब हो । जन्मको क्षणमा आकाशमा रहेका ग्रहहरूको स्थिति तपाईंको अघिल्ला जन्महरूको कर्मफलको सञ्चय हो । कुण्डली स्थिर हुन्छ तर त्यसबाट उत्पन्न हुने फल तपाईंको चेतना, कर्म र मानसिक स्तरअनुसार परिवर्तनशील हुन्छ । गुप्त-तत्व के हो भने ग्रह स्थिर छन्, तर चेतना चलायमान छ र त्यही चेतना अनुसार ग्रह फलको अर्थ खुल्ने गर्दछन् ।
दशा प्रणाली : दशा भन्नाले ग्रहहरूको प्रभावलाई समयक्रममा बुझाउने प्रणाली हो । विशेष गरी विंशोत्तरी दशा जुन चन्द्रको नक्षत्रमा आधारित हुन्छ । आत्मा र मनको गतिमा ग्रहहरूको ऊर्जा कसरी अभिव्यक्त हुन्छ भन्ने बताउँछ । तर गुप्त कुरा के हो भने दशा स्वतः प्रकट हुँदैन । जब चेतना तयार हुन्छ तबमात्र दशाको फल अनुभूति हुन्छ । त्यही कारणले एउटै दशा दुई व्यक्तिमा फरक रूपमा असर गर्छ । ग्रह त संकेतकमात्र हुन्, तर ती संकेतको अर्थ बुझ्ने क्षमता चेतनाले मात्र दिन सक्छ ।
ग्रहहरू: बाह्य पिण्ड होइनन्, आन्तरिक शक्तिहरू हुन् । शास्त्रीय रूपमा ग्रहहरू केवल खगोलशास्त्रीय पिण्ड होइनन् । ती चेतनाका प्रतीक हुन्, आत्मिक शक्तिका रूप हुन् । जस्तै:-
सूर्य: आत्मा
चन्द्र: मन
मंगल: साहस/इच्छाशक्ति
बुध: विवेक
शुक्र: रस/आकर्षण
गुरु: ज्ञान/विवेक
शनि: कर्म/न्याय
राहु–केतु: भूत (विगत) र पितापुर्खासम्बन्धि
यी सबै ग्रहहरू हाम्रो भित्री वृत्तिहरूका प्रतीक हुन् । गुप्त तत्व के हो भने ग्रह-योगहरू तपाईँको आन्तरिक संरचनाको संयोजन हुन् । जसले जीवनको दिशालाई सूक्ष्म तरिकाले नियाल्न मद्दत गर्छ ।
अन्ततः ज्योतिषको मूल उद्देश्य भोलि के हुन्छ ? भन्ने होइन
आज म किन यस्तो छु, र म भित्रको सम्भावना कसरी उजागर गर्न सकिन्छ भन्ने चेतना दिलाउनु हो । साँचो अर्थमा ज्योतिष यस्तो ऐना हो, जसले नियति होइन चेतनाको सम्भावना देखाउँछ । जसले ग्रहहरूलाई बाधा होइन, शिक्षकको रूपमा बुझाउँछ ।
दशाहरू तपाईँलाई तोड्न होइन, तपाउन आउँछन् । तसर्थ तपाईँ ग्रहको दोष काट्न तर्फ नलागी आफ्नो चेतनाको सुधारमा केन्द्रित हुनुपर्छ । जुन क्षण तपाईं आफ्नो चेतनाको सुधारमा केन्द्रित हुनुहुनेछ त्यही क्षणदेखि तपाईँ भाग्यको दास होइन, समयको ज्ञाता बन्नुहुनेछ ।
जो व्यक्ति ज्योतिषलाई केवल चिठ्ठा, मिल्दो–जुल्दो भविष्यवाणी वा भाग्यको खेल ठान्छ उसले यसको आध्यात्मिक गहिराइलाई कदापि बुझ्न सक्दैन ।
साँचो ज्योतिष भनेको आत्म परिचयको यात्रा हो । जहाँ काल, कर्म, र चेतना को त्रिवेणीले जीवनको मार्गचित्र बनाउँछ । “आकाशको नक्षत्र बुझेर, आत्माको अन्तरिक्ष चिन्ने कला” यही हो ज्योतिषशास्त्रको गुप्त र अन्तिम तत्व ।
आफूलाई चिन्ने विज्ञान नै ज्योतिष हो । ज्योतिषशास्त्र केवल बाह्य ऐश्वर्य (धन, पद, प्रतिष्ठा) प्राप्त गर्नका लागि होइन । परन्तु यसको मूल उद्देश्य हो आफूभित्रको आन्तरिक ऐश्वर्य अर्थात् चेतना र आत्मबोधलाई बुझ्नु ।
कुनै पनि मानिसले पहिले आफूलाई चिन्न आवश्यक हुन्छ । उक्त प्रक्रियाको थालनी आरोहण चिन्नेबाट सुरु हुन्छ । आरोहण भन्नाले जन्मको समयमा पूर्वी क्षितिजबाट उदाउँदै गरेको राशिलाई जनाइन्छ । यो राशिलाई भुलग्न भनिन्छ । जन्मको समयमा चन्द्रमा रहेको राशिलाई चन्द्रलग्न भनिन्छ । बाह्र राशिमध्ये पहिलो राशि मेष राशि हो यसलाई ब्रह्मलग्न भनिन्छ । मेषबाट सुरु हुने राशिचक्रले व्यक्तिको प्रकृति, सोच्ने तरिका, र कार्य गर्ने शैलीको संकेत दिन्छ । यी तीन लग्न (भुलग्न, चन्द्रलग्न, ब्रह्मलग्न) को अध्ययनले व्यक्तिले आफ्नो स्वभाव र चेतनाको ढाँचा बुझ्न सक्छ र जब त्यो बुझाइ प्राप्त हुन्छ । त्यसअनुसार सही कर्म गरेर मोक्षको बाटो पनि तय गर्न सकिन्छ ।
ज्योतिषशास्त्रमा विषयगतता महत्वपूर्ण छ अर्थात्- अनुभव र चेतना प्रमुख छन् । वस्तुनिष्ठतामा केवल बाह्य गणना गौण हुन्छ । जो व्यक्ति आफैं अन्धकारमा छ । त्यसले अरूलाई कसरी प्रकाश देखाउन सक्छ ?
त्यसैले ज्योतिष सिक्नु पहिले आफ्नै लागि, आत्मबोधका लागि हुनुपर्छ । ज्योतिष वेदको दृष्टि हो, वेदाङ्ग हो ज्योतिष, आत्माको नेत्र हो । यसलाई हल्का रूपमा नलिनुहोस् । धर्ममा निहित शास्त्रज्योतिष एक सत्-शास्त्र हो धर्ममा आधारित, धर्मद्वारा मान्य र सम्मानित । साँचो ज्योतिषी धार्मिक हुनुआवश्यक छ न कि कुण्डली दोषको पेरिफेरिमा केन्द्रित । जब धर्मलाई बेवास्ता गरिन्छ तब त्यसले नै पाप र अज्ञानता जन्माउँछ । ज्योतिष एउटा धार्मिक अनुशासन हो । चेतनाको मार्गदर्शन गर्ने पवित्र शास्त्र हो।
’यस्मै कस्मै तस्मै ज्योतिषे नमः।’
(लेखक न्यौपाने वेद वेदाङ्ग संस्कृत विद्यापीठम् देवघाटधाममा अध्ययनरत हुनुहुन्छ ।)
