विष्णु पन्थी ‘विनु’को दोस्रो कृतिका रूपमा ‘जेन्जीकी आमा’ कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छ । यो कविता सङ्ग्रह समकालीन नेपाली समाज, राजनीति, प्रकृति, प्रवास, नारी–अस्तित्व, पारिवारिक सम्बन्ध, प्रविधि र मानवीय संवेदनाका विविध पक्षलाई समेटिएको काव्यकृति हो । सङ्ग्रहमा करिब ५५ वटा कविता समावेश छन् ।

उपहास , ‘झुसिलकिरा’, ‘मोबाइल’, ‘जेन्जीकी आमा’, ‘पातल प्रवास’, ‘स्वाभिमान’, ‘अविश्रान्त नारी’, ‘दोषी को ?’, ‘दलदलमा गणतन्त्र’, ‘राजनीति कि लाजनीति ?’ लगायतका शीर्षकहरूले कविको विषयगत व्यापकता र समकालीन चेतनालाई स्पष्ट पार्छन्। साथै ‘आमाको प्रसव पीडा’, ‘आमालाई पत्र’, ‘जुकाको आयु’, ‘आमा र गणतन्त्र’, ‘ढुङ्गा’, ‘गोत्र सारिएकी बुहारी’, ‘मैले बस्त्र’, ‘प्रकृतिको रौद्र रूप’, ‘घायल आमा’, ‘रङ्गमञ्च’, ‘समय’, ‘आफ्नो मान्छे’ तथा ‘सहर १, २, ३’ जस्ता कविताले सङ्ग्रहलाई विषयगत रूपमा अझ फराकिलो बनाएका छन् ।

यस सङ्ग्रहको मूल विषयवस्तु समकालीन समाजको विसङ्गति र त्यसप्रतिको कविको प्रतिरोधी चेतना हो । कविले केवल प्रेम, प्रकृति वा व्यक्तिगत अनुभूतिमा सीमित नरही समाज र राष्ट्रका गम्भीर प्रश्नलाई कविताको विषय बनाएकी छ । राजनीति, गणतन्त्र, भ्रष्टाचार, स्वार्थ, सामाजिक विकृति, नारीको अस्तित्व, वैदेशिक रोजगारी, प्रविधिको बढ्दो प्रभाव, प्रकृतिको विनाश, राष्ट्रिय स्वाभिमान तथा पारिवारिक विघटनजस्ता विषय यहाँ सशक्त रूपमा आएका छन्।

‘उपहास ’ कवितामा प्रकृतिप्रतिको मानवीय निर्भरता र आधुनिक कृत्रिमताको विरोधाभास देखिन्छ । प्रकृतिले दिएको ऋतु, सौन्दर्य र जीवनदायी उपहारको गुणगान गर्ने मानिस नै आज प्रकृतिको विकल्प खोज्दै कृत्रिमतातर्फ दौडिएको कविको चिन्ता छ ।

‘झुसिलकिरा’मा इतिहास, बलिदान, स्वाभिमान र राजनीतिक विकृतिको प्रसङ्ग उठाइएको छ । पुर्खाले भोगेको दुःख, जेल, सुरुङ, त्याग र परिवारले गुमाएका खुसीलाई वर्तमानको स्वार्थी राजनीतिक व्यवहारसँग जोडेर कविले इतिहासप्रतिको जिम्मेवारीबोध गराएकी छन्।

‘मोबाइल’ आधुनिक जीवनको अत्यन्त सान्दर्भिक कविता हो । मोबाइललाई सम्बोधन गर्दै  मानिसले त्यसका लागि समय, सम्बन्ध, सिर्जना र पारिवारिक आत्मीयतासमेत गुमाउँदै गएको अवस्थालाई व्यङ्ग्य गरिएको छ ।

‘जेन्जीकी आमा’ कविताले आमाहरूले भोगेको पीडा, आशा, प्रतीक्षा र वियोगलाई अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने सशक्त कविता हो । कवितामा वीरबहादुरकी आमा, रित्तिएको काख, सडक, प्रतीक्षास्थल, रणभूमि, गोली, श्रद्धाञ्जलीको तस्बिर र सिंहदरबार जस्ता बिम्ब तथा प्रतीकमार्फत आन्दोलन, हिंसा, सत्ता र त्यसबाट उत्पन्न मानवीय क्षतिको चित्रण गरिएको छ ।

छोरालाई भविष्यको सहारा ठानेकी आमाको सपना सडकको घटनासँगै चकनाचुर हुनु र उनको मौन प्रश्नले न्याय खोजिरहनु कविताको मूल संवेदना हो । ‘जेन्जीकी आमा’ यहाँ एउटी आमाको मात्र प्रतिनिधि नभई सन्तान गुमाएका सम्पूर्ण आमाहरूको सामूहिक पीडाको प्रतीक बनेकी छन्। “जेन्जीकी आमाहरूको काख रित्तिएको” तथा “आमाको सपना सडकमै जलेको” भावले आन्दोलन र राजनीतिक स्वार्थले मानवीय संवेदना हराएको यथार्थ उजागर गरेको छ ।  कवितामा करुण रससँगै आक्रोश, विद्रोह र व्यङ्ग्यको भाव पनि प्रभावकारी छ ।

विशेषतः सत्ता–केन्द्रित संवेदनहीनताप्रति आमाको मौन आवाजले गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। सरल, संवादात्मक र प्रश्नात्मक भाषाशैलीका कारण कविता सहज रूपमा पाठकको मनमा प्रवेश गर्छ। समग्रमा, ‘जेन्जीकी आमा’ मातृवेदना, युवा बलिदान, राजनीतिक विसङ्गति र न्यायको खोजीलाई एउटै संवेदनात्मक धरातलमा उभ्याउने समसामयिक र मार्मिक कविता हो ।

यसै कविताबाट कविता सङ्ग्रहको नामकरण गरिएको छ । ‘पातल प्रवास’ जस्ता कविताले युवा पुस्ताको प्रवास,  परिवारको विछोड र सामाजिक–राजनीतिक अस्थिरतालाई केन्द्रमा राखेका छन् । ‘अविश्रान्त नारी’ले नारीको अस्तित्व र सामाजिक मूल्याङ्कनमाथि प्रश्न उठाउँछ । ‘दोषी को ?’, ‘दलदलमा गणतन्त्र’ र ‘राजनीति कि लाजनीति ?’ जस्ता शीर्षकले राष्ट्र, शासन र राजनीतिक संस्कृतिप्रति कविको आलोचनात्मक दृष्टिकोण देखाउँछन् ।

सङ्ग्रहको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको समसामयिकता हो । आजको नेपाली समाजमा देखिएका राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक निराशा, युवाको विदेश पलायन, प्रविधिमाथिको अत्यधिक निर्भरता, नारीमाथिका विभेद, प्रकृतिको दोहन र पारिवारिक सम्बन्धमा आएको दूरी कविताका विषयसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छन् ।

विशेषतः ‘मोबाइल’ आजको डिजिटल पुस्ताको जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ । मोबाइलले सूचना र सञ्चार सहज बनाए पनि मानिसको समय, एकाग्रता र पारिवारिक आत्मीयतामा पार्ने प्रभावप्रति कविताले हामीलाई सचेत गराएको छ ।

‘पातल प्रवास’मा विदेशिएका सन्तानको सम्झनामा बस्ने आमाको पीडा नेपाली समाजको यथार्थ हो । रोजगारीका लागि विदेश जाने युवासँगै गाउँघरमा बाँकी रहने आमाबाबु, पत्नी र सन्तानको भावनात्मक अवस्थालाई कविले संवेदनशील रूपमा उठाएकी छन्।

‘जेन्जीकी आमा’ शीर्षक आफैँमा पनि वर्तमान पुस्ता र अभिभावकबीचको सम्बन्ध, राजनीतिक घटनाक्रमले परिवारमा पार्ने प्रभाव तथा आमाको असीम पीडाको प्रतीकका रूपमा अर्थपूर्ण र मार्मिक कविता हो । यसरी सङ्ग्र्रहका अधिकांश कविता आजको नेपाली समाजसँग जोडिएका सान्दर्भिक प्रकृतिका छन् ।

भावका दृष्टिले सङ्ग्रह अत्यन्त विविध छ । यसमा करुण, वीर, रौद्र, हास्य–व्यङ्ग्य, शान्त, वात्सल्य तथा देशप्रेमका भाव पाइन्छन् । आमाको पीडा, प्रवासको विछोड, पारिवारिक सम्बन्ध र नारीको वेदनामा करुण भाव प्रमुख देखिन्छ । ‘पातल प्रवास’मा विदेशिएका सन्तानको सम्झनामा आमाको मनमा उत्पन्न हुने खालीपनले करुण भाव पैदा गर्छ। ‘आमाको प्रसव पीडा’ र ‘घायल आमा’ जस्ता शीर्षकले मातृत्व, त्याग र पीडाको गहिरो भावलाई संकेत गर्छन्।

अर्कोतर्फ ‘स्वाभिमान’, ‘झुसिलकिरा’ र राष्ट्रसँग सम्बन्धित कवितामा देशप्रेम, आत्मसम्मान तथा प्रतिरोधको भाव छ । ‘दोषी को ?’, ‘दलदलमा गणतन्त्र’ र ‘राजनीति कि लाजनीति ?’ मा आक्रोश, व्यङ्ग्य र विद्रोही चेतना बलियो भएर आएको छ । कविले समाजका विसङ्गतिप्रति केवल दुःख व्यक्त गरेकी छैनन् प्रश्न गरेकी छन्, व्यङ्ग्य गरेकी छन् र पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाएकी छन् । यही कारण भाव पक्षमा चिन्तन र संवेदनाको संयोजन देखिन्छ ।

सङ्ग्रहमा विभिन्न रसको प्रयोग भए पनि करुण रस र रौद्र रस विशेष प्रभावशाली देखिन्छन्। आमाको पीडा, प्रवास, विछोड, नारीको अवस्था र सामाजिक दुःखसँग सम्बन्धित कवितामा करुण रसको प्रधानता छ । राजनीतिक विकृति, अन्याय, स्वार्थ र राष्ट्रिय स्वाभिमानमाथिको प्रहारका प्रसङ्गमा रौद्र रस देखिन्छ । ‘दोषी को ?’ जस्तो कवितामा राष्ट्रको अवस्था देखेर उत्पन्न आक्रोश पाठकसम्म पुग्न सफल भएको छ ।

राजनीतिक विसङ्गतिलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएका कवितामा हास्य–व्यङ्ग्य रस पनि महत्वपूर्ण छ । प्रकृति र मातृत्वसँग सम्बन्धित कवितामा शान्त तथा वात्सल्य भावका माध्यमबाट शान्त रसको अनुभूति हुन्छ । देश, इतिहास र स्वाभिमानसँग सम्बन्धित कवितामा वीर रसको झल्को पनि देखिएको छ ।

‘जेन्जीकी आमा’को अर्को महत्वपूर्ण विशेषता बिम्ब र प्रतीकको प्रयोग हो । कविले अमूर्त विचारलाई मूर्त बनाउन प्रकृति, जीवजन्तु, वस्तु र सामाजिक पात्रलाई प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेकी छन् । ‘झुसिलकिरा’ स्वयं एउटा महत्वपूर्ण प्रतीक हो । बाहिरबाट कमजोर र सामान्य देखिए पनि परिवर्तनको प्रक्रियामा रहेको अवस्थालाई यसले संकेत गर्न सक्छ । ‘मोबाइल’ आधुनिक प्रविधि मात्र होइन, मानिसको समय र सम्बन्धमाथि बढ्दै गएको प्रविधिको नियन्त्रणको प्रतीकका रूपमा आएको छ ।

‘आमा’ धेरै कवितामा जोडिएकी पात्र हुन् । आमा मातृत्व, त्याग, पीडा, देश र संवेदनाको व्यापक प्रतीक बन्न पुगेकी छन्। ‘घायल आमा’मा आमा व्यक्तिगत पात्र मात्र नभई घाइते परिवार, समाज वा राष्ट्रको प्रतीकका रूपमा समेत अथ्र्याउन सकिन्छ ।

‘दलदल’ राजनीतिक तथा नैतिक संकटको प्रतीक हो। गणतन्त्र दलदलमा भासिनु भन्नाले लोकतान्त्रिक मूल्य, नैतिकता र जनअपेक्षामाथि संकट आएको अवस्थालाई संकेत गरिएको छ । ‘ढुङ्गा’ कठोरता, संवेदनहीनता वा मौनताको प्रतीक हो । ‘सहर’ आधुनिकता, भीड, प्रतिस्पर्धा र हराउँदै गएको आफ्नोपनको प्रतीक हो । ‘प्रकृतिको रौद्र रूप’मा प्रकृति केवल सौन्दर्यको विषय नभई मानवीय हस्तक्षेपविरुद्ध प्रतिक्रिया जनाउने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ भन्ने यथार्थ प्रस्तुत गरिएको छ ।

सङ्ग्रहको भाषा सरल, सहज, संवादात्मकका साथै व्यङ्ग्यात्मक छ । कतिपय कवितामा प्रश्नवाचक शैलीको प्रयोगले पाठकलाई प्रत्यक्ष सहभागी गराउँछ । ‘दोषी को ?’, ‘कस्तो हो तिम्रो माया ?’, ‘प्रकृति तिमी सृष्टिकर्ता कसलाई सोधौँ ?’ जस्ता प्रश्नात्मक अभिव्यक्तिले कवितामा संवादधर्मिता थपेका छन् ।

कवि जटिल दार्शनिक कुरा पनि सामान्य पाठकले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्छन्। कतिपय ठाउँमा तीक्ष्ण व्यङ्ग्य, कतै मार्मिक संवेदना र कतै विद्रोही स्वर भेटिन्छ। त्यसैले भाषाशैलीमा सरलता, प्रत्यक्षता, व्यङ्ग्यात्मकता र भावात्मकताको समन्वय देखिन्छ।

समग्रमा, ‘जेन्जीकी आमा’ समकालीन नेपाली जीवनका विविध पक्षलाई संवेदना, व्यङ्ग्य, प्रश्न र प्रतिरोधका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्ने कविता–सङ्ग्रह हो । यस सङ्ग्रहका कवितामा आमाको माया र पीडादेखि प्रवासी जीवनसम्म, प्रकृतिदेखि प्रविधिसम्म, नारी अस्तित्वदेखि राजनीतिक विसङ्गतिसम्म तथा व्यक्तिगत अनुभूतिदेखि राष्ट्रिय सरोकारसम्मका विषय समेटिएका छन् ।

करुण, रौद्र, वीर तथा व्यङ्ग्यात्मक भाव–रसको प्रयोगले कवितालाई प्रभावकारी बनाएको छ । ‘आमा’, ‘झुसिलकिरा’, ‘मोबाइल’, ‘दलदल’, ‘ढुङ्गा’, ‘सहर’जस्ता बिम्ब–प्रतीकले कविताको अर्थलाई बहुआयामिक बनाएका छन् । त्यसैले ‘जेन्जीकी आमा’लाई समकालीन नेपाली समाजको संवेदना, विसङ्गति र चेतनालाई कवितात्मक रूपमा अभिलेख गर्ने अर्थपूर्ण कृतिका रुपमा लिन  सकिन्छ ।