लामो समयदेखि खाडी क्षेत्रलाई युद्धको भुमरीमा धकेलेको अमेरिका र इरानबिचको सैन्य तनावमा अचानक एउटा सुखद र ऐतिहासिक ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ आएको छ । महिनौँको रक्तपात र विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको डरपछि अन्ततः दुवै देश युद्धविरामको प्रारम्भिक सम्झौतामा पुगेका छन् ।
यो सम्झौतासँगै ट्रम्प प्रशासनले इरानमाथिको कडा आर्थिक नाकाबन्दी हटाउने निर्णय गरेको छ भने इरानले विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील तेल आपूर्ति मार्ग ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ पुनः खुल्ला गर्ने घोषणा गरेको छ ।
ट्रम्पको घोषणा: “जहाजहरू, इन्जिन सुरु गर !”
यो ऐतिहासिक सहमतिको पहिलो औपचारिक सुइँको कुनै कुटनीतिक विज्ञप्तिबाट होइन, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ बाट मिल्यो । आइतबार साँझ ट्रम्पले लेखे:
”इस्लामिक गणतन्त्र इरानसँगको सम्झौता अब पूरा भएको छ । विश्वका पानीजहाजहरू, आफ्नो इन्जिन सुरु गर। अब तेल बग्न देउ !”
ट्रम्पको यो पोस्ट आउनुअघि नै यस वार्तामा मुख्य मध्यस्थकर्ताको भूमिका खेलेका पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले सम्झौताको खुलासा गरिसकेका थिए । यो सहमतिको समझदारी पत्रमा आगामी शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर हुँदैछ ।
विश्व बजारमा हलचल: तेलको मूल्यमा भारी गिरावट
यो घोषणा हुनासाथ विश्व अर्थतन्त्रमा यसको सिधा असर देखिएको छ । सम्झौताको खबरले सोमबारको सुरुवाती कारोबारमै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा पहिरो गयो ।
ब्रेन्ट क्रुड फ्युचर्स: ४ प्रतिशतले घट्यो ।
अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडियट (WTI): ४.६ प्रतिशतभन्दा बढीले ओरालो लाग्यो ।
एसियाली सेयर बजार: तेलको मूल्य घट्दा लगानीकर्ता उत्साहित भएपछि बजारमा ठुलो उछाल आयो ।
लेबनान मोर्चामै युद्धविराम, तर इजरायल मौन
पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री सरिफ र इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का अनुसार यो सम्झौताले लेबनानसहित सबै मोर्चाहरूमा भइरहेका सैन्य कारबाहीहरूलाई तत्काल र स्थायी रूपमा बन्द गर्न आह्वान गरेको छ । सोमबार रातिदेखि नै युद्ध रोकिने इरानको दाबी छ ।
तर, यो सम्पूर्ण प्रक्रियामा सबैभन्दा रोचक पक्ष इजरायलको मौनता हो । अमेरिका-इरान वार्तामा आफू संलग्न नरहेको बताउँदै आएको इजरायलले यसबारे तत्काल कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन । यसअघि लेबनानमा आक्रमण रोक्ने विषयमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प र इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुबिच गम्भीर मतभेद रहेको चर्चा थियो । ट्रम्पले त न्युयोर्क टाइम्ससँगको अन्तर्वार्तामा नेतान्याहुलाई ‘धेरै गाह्रो मान्छे’ समेत भनिदिएका छन् ।
भित्री दाउपेच: २५ अर्ब डलर र परमाणु बमको डर
सम्झौताका विस्तृत सर्तहरू गोप्य राखिए पनि भित्री स्रोतका अनुसार यसमा दुवै पक्षका ठुला स्वार्थ लुकेका छन्:
इरानको फाइदा: अमेरिकाले रोक्का राखेको इरानको २५ अर्ब डलर फुकुवा हुने मस्यौदामा उल्लेख छ ।
अमेरिकाको दाबी: यो सम्झौताले अन्ततः इरानको परमाणु कार्यक्रम भत्काउने र उच्च संवर्द्धित युरेनियम नष्ट गर्ने बाटो खोल्नेछ ।
विवादको बिन्दु: इरानले भने आफूसँग भएको बम बनाउन मिल्ने युरेनियमलाई आफ्नै देशमा गाढापन कम (dilute) गरेर राख्न पाउनुपर्ने अडान लिएको छ। इरानको यो परमाणु कार्यक्रमको अन्तिम टुङ्गो आगामी ६० दिने वार्ताले लगाउनेछ ।
देशभित्रै ट्रम्पको आलोचना र बचाउ
यो सम्झौताको अमेरिकी राजनीतिमा पनि तीव्र तरंग पैदा भएको छ । बाइडेन प्रशासनका पूर्व विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता म्याथ्यु मिलरले ट्रम्पको आलोचना गर्दै भनेका छन्, “परमाणु कार्यक्रम रोकिने कुनै ग्यारेन्टी छैन, ट्रम्पले इरानलाई सित्तैमा महत्त्वपूर्ण छुट दिए ।” आगामी नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि चुनावअघि बढ्दो ग्याँसको मूल्यले अमेरिकी जनता निराश भइरहेका बेला ट्रम्पका लागि यो युद्ध रोक्नु राजनीतिक बाध्यता पनि थियो ।
यद्यपि, रिपब्लिकन सिनेटर लिन्डसे ग्राहमले सम्झौताको स्वागत गर्दै कंग्रेसले इरानसँगको कुनै पनि परमाणु सम्झौतालाई कडा रूपमा समीक्षा र मतदान गर्ने चेतावनी दिएका छन् ।
सन् २०१८ मा आफ्नै पहिलो कार्यकालमा इरानसँगको परमाणु सम्झौता तोडेका ट्रम्पले यसपटक इरानलाई पूर्ण रूपमा गलाउन सक्छन् या इरानले फेरि आफ्नो परमाणु महत्त्वाकांक्षा ब्युँताउँछ, त्यो भने आगामी ६० दिनको वार्ताले तय गर्नेछ ।
