“म मान्छे हुँ, त्यसैले दुख्छ” यो एउटा वाक्य मात्र होइन, यो पारिजातको सम्पूर्ण जीवन–दर्शन हो । वि.सं. १९३४ मा दार्जिलिङमा जन्मिएकी विष्णु कुमारी वाईबा अर्थात् पारिजातले आफ्नो ५१ वर्षे जीवनमा कलमलाई मात्र साथी बनाइन् । शारीरिक अशक्तता, आर्थिक अभाव र सामाजिक बन्धनबीच पनि उनले जुन अडान र इमानदारी देखाइन्, त्यो नै उनको सबैभन्दा ठूलो साहित्य हो । पारिजातलाई “शिरीषको फूल” को लेखिकाको रूपमा मात्र चिन्नु पर्याप्त हुँदैन । उनलाई बुझ्न उनको जीवन–मूल्य बुझ्नुपर्छ – स्वावलम्बनको, सत्यको, मानवताको र स्वतन्त्रताको ।
१. स्वावलम्बन र आत्मसम्मानको मूल्य
पारिजातको जीवन आफैंमा स्वावलम्बनको पाठ हो । शारीरिक रूपमा अशक्त भएर पनि उनले कलम छोडिनन् । “भोकाएर मर्नुभन्दा लेखेर मर्नु राम्रो” भन्ने उनको अडानले आत्मसम्मानको उच्चतम रूप देखाउँछ । उनको आत्मकथा “बैँश २” र “सडक र प्रतिमा” मा पात्रहरू आफ्नो बाटो आफैं रोज्ने हिम्मतका साथ उभिन्छन् । यो पारिजातको आफ्नै जीवनबाट आएको बल हो । उनले प्रमाणित गरिन् – शरीर कमजोर हुन सक्छ, तर इच्छाशक्ति कहिल्यै हुँदैन ।
२. सत्य र इमान्दारिताको मूल्य
“शिरीषको फूल” नेपाली साहित्यको एउटा कोसेढुंगा हो किनभने यहाँ सम्बन्धको कटु सत्यलाई इमान्दारीसाथ भनिएको छ । समाजले लुकाउन खोजेको एक्लोपन, निराशा र प्रेम नभएको ठाउँमा पनि इज्जत हुनुपर्छ भन्ने सोच सकम्वरी र कथावाचकको सम्बन्धमा देखिन्छ । पारिजातले मीठो झूट बोलेर पाठकलाई रिझाइनन् । उनले घोच्ने भए पनि सत्य लेखिन् । त्यही इमान्दारिताले उनको लेखनलाई कालजयी बनायो ।
३. मानवता, करुणा र सामाजिक न्यायको मूल्य
पारिजातको कलम सधैं सीमान्तकृतको पक्षमा उभियो । “अनिदो पहाडसँगै” उपन्यासमा गाउँका निसहाय गोरीमायालाई लाटोसँग जबर्जस्ती विवाह गराइदिने फटाहाहरूको चित्रण छ । यहाँ दुईवटा भाव एकसाथ छन् – गोरीमायाप्रति गहिरो सहानुभूति र अन्याय गर्नेहरूमाथि तिखो आक्रोश । “बैँश २” मा पनि क्रान्तिको नाममा मान्छे मर्ने कुराप्रतिको पीडा छ । पारिजातले केवल दुःख देखेर रोइनन्, दुःख दिने व्यवस्थामाथि प्रश्न पनि उठाइन् । यही उनको उन्नत मानवीय भाव हो ।
४. स्वतन्त्रता र विद्रोहको मूल्य
पारिजातले परम्परागत पतिपत्नीको परम्परागत पर्खाल सम्बन्धलाई नै भत्काइदिइन् । “पर्खालभित्र र बाहिर” की बाटुली मजदुर नारी हुन् । उनी जेलबसेर आएका विद्रोही रमेशसँग विवाह गर्छिन्, तर विवाहपछि आफ्नो श्रम र स्वतन्त्रता बेच्दिनन् । नेता भएर पनि रमेशले बाटुलीको श्रमसंस्कृतिलाई आदर गर्छ र श्रीमतीसँगै मजदुरी गर्न जान स्वीकार गर्छ । यहाँ व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र वर्गीय विद्रोहको सुन्दर समन्वय छ । “शिरीषको फूल” की सकम्बरी पनि यही मूल्यको प्रतीक हुन्, “मेरो शरीर र निर्णय मेरो हो ।”
५. वि.सं. २०२६ मा पारिजातको सान्दर्भिकता
आजको समयमा पारिजात अझ जरूरी भएकी छन् । गिग इकोनोमीमा श्रमको सम्मान घट्दै गर्दा बाटुलीले श्रमलाई दिएको इज्जतले पाठ सिकाउँछ । मानसिक स्वास्थ्य र एक्लोपनको बहस चर्कँदा “शिरीषको फूल” ले मलम लगाउँछ । नारीले आफ्नो छनोट आफैं गर्ने अधिकारको कुरा गर्दा पारिजातकै मूल्यहरू उद्धरण हुन्छन् । उनले ५० वर्षअघि भनेका कुरा आजको युवापुस्ताका लागि मार्गदर्शन बनेका छन् ।
निष्कर्ष
पारिजातको देह वि.सं. २०५० मा सकियो होला, तर पारिजात सकिएकी छैनन् । उनी शिरीषको फूल, बैँश २, अनिदो पहाड र बाटुली–रमेश भएर हामीभित्र बाँचिरहेकी छन् । पारिजात नवीन मूल्यकी गायिका थिइन् । उनले गाएको गीत थियो : स्वावलम्बनको, सत्यको, करुणाको र स्वतन्त्रताको । शारीरिक अशक्तताले उनलाई झुकाउन सकेन, आर्थिक अभावले उनको कलम किन्न सकेन, सामाजिक बन्धनले उनको विचार थुन्न सकेन । आज जब एउटी युवती आफ्नो निर्णय आफैं लिन्छे, जब कोही अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउँछ, जब श्रमलाई इज्जत गरिन्छ, त्यहाँ पारिजात जीवित हुन्छिन् । पारिजातले हामीलाई सिकाइन्, “एउटा मान्छे यसरी पनि बाँच्न सक्छ ।” र त्यही नै उनको सबैभन्दा ठूलो उपन्यास हो ।
