सागर गैरे
कोहलपुर-११ बाँके

भारतीय पत्रपत्रिकामा बिज्ञापन पृष्ठको एउटा कोलम हुन्छ जसमा `खोया पाया बच्चा´ शीर्षकमा बच्चाहरु हराएका र भेटिएका सूचनाहरु छापिन्छन् । त्यसो त हलिउड र बलिउडमा समेत बच्चाहरु हराएका र भेटिएका बिषयमा थुप्रै फिल्महरु बनेका छन् । थुप्रै फिल्महरु मैले हेरेको पनि छु । पछिल्लोपटक मैले यहि लकडाउन समयबिच एउटा त्यस्तै फिल्म लायन हेरें । जसमा एउटा दूरदराजको भारतीय परिवारको बच्चा रेलमा निदाएको बखत आफ्नो परिवारदेखि सयौं किलोमिटर पर पुग्छ ।

त्यहाँबाट पनि ऊ अस्ट्रेलियन परिवारको धर्मपुत्र बनेर अस्ट्रेलिया पुग्दछ । बाल्यस्मृतिको तिब्र यादका बिच ऊ हुर्किंदै जान्छ र अन्ततः अस्ट्रेलियाका सबै सेवासुबिधा त्यागेर ऊ भारत फर्किन्छ । फिल्म निकै राम्रो छ, सबैले एकपटक हेर्दा राम्रै हुन्छ । मान्छेको जीवन न हो जो पलपल जोडिएर समग्र जिन्दगी बन्दछ । जिन्दगीका प्रत्येक पलको आफ्नै बिशिस्टता हुन्छ । जीवनमा कुनै एकपलमा एउटा मोड आउँछ । त्यही मोडले मान्छेको जीवन एउटा परिस्थितिबाट अर्कै परिस्थितिमा मोडिदिन सक्छ । बालस्मृतीहरु कति महत्त्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने कुरा `द लायन´ फिल्ममा देखाईएको छ । बाल्यस्मृतिको अगाडि वैभव सान सबै फिक्का हुन्छन् । अस्ट्रेलियाको सबैखाले वैभव छोडेर हराएको किशोर एकदम सामान्यस्तरको आफ्नो गाउँ फर्किन्छ । मेरो बाल्यकाल बितेको ककौरा गाउँसँग मेरा अनेक भावनात्मक सम्झनाहरु जेलिएका छन् ।

बाल्यकालमा भैंसी चराउन, दाउरा खोज्न, कुसुम जामुन खान जङ्गल गईन्थ्यो । कैयौँपटक बाटो बिराईन्थ्यो र पनि साँझसम्ममा घरमा आईन्थ्यो । मेरो बाल्यकाल पनि गाउँघरमा गाईभैंसी, बाख्रा चराएरै हुर्किएको हो । हामी प्रकृतिको काखमै हुर्किएका हौं । प्रकृतिसँग अलिकति चुक हुने बित्तिकै जीवन कहाँ पुग्थ्यो, यसै भन्न सकिँदैनथ्यो ।
अमैया खल्ला, पत्थरपूर्वासँग जोडिएका बाल्यकालका कतिपय स्मृति अहिले बिस्मृति जस्ता लाग्दछन् । हो कि होईन कि जस्तो । तर ती पलहरु पनि बाँचिएको थियो कुनै बेला । समय मात्र ब्रह्माण्डमा निरपेक्ष छ अरु सबै कुरा सापेक्ष हुन्छन् भन्ने आईन्सटाईन चिन्तनलाई सम्झिन्छु । समय भनेको समय नै रहेछ । बगेको कुलो फर्किँदैन, बितेको समय आउँदैन भन्थे । कहाँ आउँछ र फेरि त्यो बाल्यकाल । कहिल्यै नबिर्सिईने बाल्यस्मृति छन् मनमा ।

मैले बिताएको बाल्यकाल म सँग फेरि फर्किएर आउँदैन । बाल्यकालका स्मृति सबैका निम्ति प्रिय हुन्छन् । मेरा बाल्यस्मृतिहरु मेरा निम्ति पनि प्रिय छन् । शरिरको टाउको, अनुहार, हात, खुट्टामा त्यो उमेरमा लागेका चोटका खतहरु अझै छन् । खाली खुट्टा दौडँदा माझी औँलाको नङ फुटेर बिग्रीएका नङहरु नियाल्छु । जंगलजाँदाको उत्साह बेग्लै हुन्थ्यो । समकालीन साथीहरुसँग डन्डिबियो खेल्न पाईन्थ्यो, खोपी भुस खेलिन्थ्यो । कहिले पौडी खेलिन्थ्यो ।

अनेकथरिका पंक्षीहरु, बाँदरहरु तथा जनावरहरु हेर्न पाईने, कतै माहुरीका, कतै बारुलाका गोला देखिन्थ्यो । धमिराका गुँडहरु, भर्लोका लहराहरु, सालका विशाल बृक्षहरु नियालेर हामी कहिल्यै थाक्दैनथ्यौं । छुट्टिको बेलामा त गाउँभरिका केटाकेटीहरुको संगमस्थल त्यहि जंगल हुन्थ्यो । कोहि बाख्रा चराउन आएका हुन्थे, कोहि राँगाभैंसी चराउन, त कोहि गाई चराउन आउँथे ।

जंगल पुग्ने बेलाको बाटो बर्षातको समयमा हिलोले हिँडीनसक्नुको हुन्थ्यो । जंगल प्रबेश गर्ने बित्तिकै सबैभन्दा पहिले खुल्ला चौर आउँथ्यो जहाँ सिमित रुखहरु थिए । हामी आआफ्ना गाईबस्तुलाई जंगलभित्र हुलेपछी प्रायः यहीँ डन्डिबियो खेल्थ्यौं । त्यहाँबाट अलिकभित्र पुगेपछी रिहार आउथ्यो जहाँ गाईबस्तुहरु माटो चाटिरहेका हुन्थे । माटो नुनिलो भएकाले हामी त्यस चौरलाई नुने रिहार पनि भन्थ्यौं । नुने रिहारको अलिकभित्र गएपछी फायर लेन सुरु हुन्थ्यो ।

मान्छेहरु त्यसलाई फारलेन भन्थे । फारलेनबाट भित्रै गएपछि अमैया खल्ला आउँथ्यो । ककौराको उत्तरदिशामा रिहार गाउँ थियो र संखरियाभन्दा पनि अझै उत्तरमा अमैंया गाउँ पनि अस्तित्वमा थियो जुन अझै पनि त्यहीँ छ । ती ठाउँहरुले जहिले पनि छुन्थे । रिहारमा घाँस हुन्थेन । जङ्गलको बिचमा एकाध आँपका ठुल्ठुला वृक्ष भएकाले थारुहरुले त्यो ठाउँको नाम अमैंया खल्ला राखिदिएका थिए । त्यहिँको एउटा आँपको बोटमा ककौराका तिवारी थरका एकजना मान्छेले झुन्डिएर आत्महत्या गरेका थिए । त्यसपछी भने हामी तीनचारजना हुँदा पनि त्यहाँ पुग्न डराउथ्यौं । अमैंया खल्ला भन्दा पनि अझै माथी गएपछी ढुङ्गाहरु देखिन थाल्थे जमिनमा । थारु समुदायले यो ठाउँको नाम पत्थरपूरवा राखिदिएका थिए । अलिक शुरा गोठालोहरु पत्थरपूरवासम्म पुग्थे आफ्ना गाईबस्तु चराउँदै ।

जङ्गलबाट बाहिर निक्लिएपछी आज म यति भित्र पुगेको थिएँ भन्दै एक अर्कालाई गफ चुट्थे । कोहिले माछागढ खल्ला पुगें भन्थे, कसैले अमैंया खल्ला त कसैले पत्थरपूरवा पुगेको गफ दिन्थे । जनतापुरका एकजना रिमाल थरका बृद्व ब्यक्ती प्राय जंगल बाहिरैको चौरमा आफ्ना गाईबस्तु चराउँथे दिनभर । गोठालाहरुले त्यो चौरको नाम उनैलाई समर्पण गरेर रिमाल डाँडो राखिदिएका थिए । गोठालाहरुका पनि उमेरअनुसारका समूह हुन्थे । अलिक ठूला गोठालाहरुले सुनाएका भुतप्रेत, यौन र सहरका कथा सुन्दै हिँड्नुको रमाईलो अवर्णनिय हुन्थ्यो ।

बर्दियाको विशाल जंगलमा आरक्ष घोषणा गर्नुभन्दा पहिले त्यो राष्ट्रिय वनको हिस्सा थियो । राज्यले वन रक्षाको लागि शक्तिशाली वन विभागको गठन गरेको थियो । वनपाले त्यतिबेला निकै शक्तिशाली मानिन्थे । उनीहरु बेलाबखत गाउँघरमा आएर ती फलामका सुईराहरु जमिन, परालका थुप्रा तथा मलखातमा गाडेर लुकाईएका काठका गिण्डा चेक गर्दै हिंड्थे । वनमुद्वा भनेपछि सबैजनाको सातो जान्थ्यो । हामी सामान्य बालकहरुलाई धेरै कुराहरु थाहा नभए पनि उनीहरुबाट जोगिनुपर्छ , भाग्नुपर्छ भन्ने थाहा थियो ।

एकदिनको प्रसङ्ग हो, म ककौराका हेमराज अधिकारी दाइसँग वहाँको लडियामा बसेर जंगल गएको थिएँ । साथमा वहाँका दुई जना घरेलु सहयोगी पनि थिए । बाटाभरी हामीले वनपालेका कुरा गर्दै गईरहेका थियौं । वनपाले आईहाल्यो भने कता भाग्ने, कसरी भाग्ने आदि ईत्यादिमै हाम्रा कुरा केन्द्रित थिए । म जंगलमा एक्लै हिंँड्न निकै डराउँछु । मनमा कताकता बेकारमा आईएछ जस्तो पनि लाग्दै थियो । नुनेरिहार, फारलाईन कटेर अमैया खल्ला पनि पार भयौं । अझै अगाडि पुगेपछी एउटा सुकेको ढौंठीको रुख देखियो । लडिया त्यहीँ रोके लडियावानले । उनले राँगा खोलेर एउटा रुखमा बाँधिदिए । दुबै जनाले लडियाबाट बन्चरो झिकेर सुकेको रुखमा लगातार प्रहार गर्न थाले । सुनसान जंगलमा सुकेको रुखमा बन्चरो बज्रीएको आवाज टाढाटाढासम्म सुनिन थाल्यो । यति भित्र को नै पो आउला र ? दाइ र म छेउमै बसेर एकोहोरो हेरिरहेका थियौं । अचानक हाम्रो मौनता भङ्ग गर्दै कोहि जोडजोडले हामीतिरै दौडँदै आउँदै रहेछ । `भागिस् भने गोली ठोक्छु´ एक्कासी झाडीबाट बन्दुकको नाल देखेपछी म झनै बिचलित भएँ । केही मान्छे दगुर्दै हामीतिर आएको देखियो । उनीहरु कतिजना थिए र ती को थिए भन्ने थाहा भएन तर अनुमान गर्न गाह्रो भएन ती हामीले बाटोमा कुरा गरिरहेका वनपाले थिए भनेर । आवाज सुन्नेबित्तिकै हामी सबै तितरबितर भयौं । म फुत्त एउटा नालामा फुँङ्गालें र दौडन थालें । अरु कता गए थाहा भएन । एक्लैदुक्लै जंगल हिँड्न डराउने म लगातार दौडिईरहेँ । एकचोटी पनि पछाडी फर्केर हेरिन ।

मलाई आफू कुन दिशातिर गैरहेको छु भन्ने पनि थाहा थिएन । ठुल्ठुला कुसुम, साँझ, जामुन, सालका बृक्षहरु कतै नालाहरु झाडीहरु छिचोल्दै म अविश्राम कुदिरहेँ । वर्षौँदेखी मनभित्र डेरा गरि बसेका डर कहाँ पुगे कहाँ ? भित्रभित्रै भुतप्रेत र जंगली जनावरले लखेटिरहे पनि वास्तविकतामा भने मैले कुनै कठिनाई झेल्नु परेको थिएन । म एकछिन पनि सुस्तरी हिँडिन । हलिउड फिल्म जंगल डायरीको केटा जस्तै म लगातार दौडिईरहेँ ।

दिन ढल्दै जाँदा म एउटा फराकिलो फाँटमा पुगेछु । त्यो बनगाई नजिकैको कल्लाबारी फाँट रहेछ । अनि बल्ल मनमा बाँचिन्छ कि भन्ने आशा पलायो । झमक्क साँझ पर्ने बेलामा म पूर्वपश्चिम राजमार्गमा आईपुगेको थिएँ । राजमार्गमा आईसकेपछी पनि म लगातार दौडिईरहेँ । माछागढ आएपछी अब जनावरबाट भने बँचियो जस्तो लाग्यो । घर पुग्दा सबैले खाना खाएर सुत्ने तरखर गर्दै हुनुहुँदो रहेछ । म कतै साथीकहाँ बसेको हुँला भनेर पनि बुवा आमा मेरो बारेमा खासै चिन्तित नहुुनु भएको रहेछ । दिउँसो मैले झेलेको घटना सुनेपछी भने वहाँहरु पनि स्तब्ध हुनुभयो केही पल ।

खाना खाएर बिस्तारामा पल्टिँदै गर्दा दिउँसोको घटना सम्झिएँ । जल, जमिन र जंगल मानव जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो । गाउँ घरमा पुरै प्राकृतिक जीवन नै बाँचिन्छ । मलाई दिशाको ज्ञान थिएन । यदि म उत्तरी दिशामा लाग्थें भने मेरो हालत के हुन्थ्यो होला ? प्रकृतिसँग अलिकती चुक हुनेबित्तिकै जीवन कहाँ पुग्ने रहेछ । घटना सम्झिएर पनि मन कहालियो । आज ठुलै बिपत्तिबाट जोगिएछु जस्तो लाग्यो । जंगल नगैनि हुँदैनथ्यो । गाउँले जीवन एक हिसाबमा भन्नूपर्दा पुरै जंगलमा आश्रीत थियो ।

मेरा जति पनि साथी थिए, सबैका आआफ्ना विशेषता थिए । तेजप्रसाद खनाल धेरैका लागि अविस्मरणिय पात्र थिए । उनी लामो कपाल पाल्थे । निकै राम्रो फुटबल खेल्थे । ककौरा फुटबल टिमका उनी निर्विवाद क्याप्टन थिए । उनलाई धेरैले चिन्थे । लठ्ठी नचाउन ,नाईनस्टिक खेलाउन जान्दथे । बिहानको पढाइ हुँदा छिट्टै छुट्टी हुन्थ्यो । स्कुल बिदा भएपछिका लामा दिनहरु घरमा बसेर कट्दैनथ्यो । अनि थारु गाउँतिर आँपका बगैंचातिर डुलिन्थ्यो । स्कुल बिदा भएपछी उनकै नेतृत्वमा जङ्गल जान्थ्यौं ।

कहिले कुसुम खोज्न, कहिले सुगाका बच्चा खोज्न कहिले बनेलका बच्चा खोज्न । सुगाको बच्चा खोज्न सजिलो हुन्थेन । बच्चा छुट्ट्याउने जिम्मा रामचन्द्र या तेजेको हुन्थ्यो । त्यसै त गर्मी महिना त्यसमाथी दिनभर जंगलमा हिँड्दाहिँड्दा भोक र प्यासले आकुल ब्याकुल भैन्थ्यो । पानीको प्यास मेटिन्छ भनेर पियारका बोटबाट कलिला मुना टिपेर खाईन्थ्यो । कतै खाडलमा पानी जमेको रैछ भने सालका पातलाई सोली जस्तै बनाएर धमिलै भए पनि त्यही पानी पिएर प्यास मेटिन्थ्यो । त्यो समयको उत्साह जाँगर र जङ्गल घुम्ने प्यासन सम्झिँदा अहिले पनि छक्क पर्छु ।

जङ्गल घुम्ने अनेक बहाना हुन्थे हामीसँग । हाम्रो टोलीको आफ्नै खाले मान्यता थियो । सुगाका विभिन्न नाम उनीहरुका रुपरङ्ग अनुसार राखिन्थ्यो । कराल सुगा राम्रोसँग बोल्छ भनेर हामी तिनकै बच्चा खोज्ने भन्थ्यौँ । कोहलपुर थारु गाउँमा बनिया बुढाको घरमा पिंजडा र सुगा कहिल्यै टुट्दैनथ्यो । उनी पेशाले बनिया थिए या जातका बनिया थिए थाहा भएन । ककौरा थारु गाउँको बिचमा बनिया बुढाको पसल थियो । उनको ढोकैनेर पिंजरामा सधैँ सुगा हुन्थ्यो । उ पट्टु बोलो, सीताराम बोलो भनिरहन्थ्यो । त्यो देख्दा हामीलाई पनि सुगा पाल्ने निकै रहर हुन्थ्यो । गणेश अधिकारीले आफुले छोपेर ल्याएका सुगा बेचेको सम्झिन्छु ।

नेपालगन्ज आएको बेलामा पिंजडा किनेर झुन्ड्याउँदै घर ल्याएको सम्झिन्छु । सुगालाई खुर्सानी, भिजाएको चना ,भात खान दिन्थें । पछि मात्रै लेखनाथ पौड्यालको पिंजराको चरी कबिता पढेपछी सुगा पाल्न छोडिदिएँ । उ बेलामा जानअन्जानमा चरा प्रति अन्याय भएको भए अझै पनि माफी चाहन्छु ।

जंगलबाट टाटा, बेल बोकेर ल्याईन्थ्यो । लहरे तरकारीको झाल अड्याउने झ्याँक्रादेखि घाँसपात र दाउरा पनि बोक्नु पर्थ्यो । घरबाट निर्देशित काम भन्दा पनि साथीभाइसँग भौंतारिँदै हिँड्नुको मज्जा बेग्लै हुन्थ्यो । त्यो बेलामा जंगल हाम्रो लागि पार्क, फिल्म हल, पुस्तकालय, एड्भेन्चर सबै थियो । चिडियाखाना, खेलकुद मैदान जे भने पनि सबैथोक थियो जंगल हाम्रो निम्ति । गाईबस्तुको लागि घाँसपात, खाना पकाउने दाउरा सिजनल च्याउदेखि हाट, दराज बनाउनेदेखि घर बनाउनेसम्मका सबै काठ बनबाटै आउँथ्यो । वन सबैका लागि सबै चिज थियो । हाम्रा लागि भने वनको महत्त्व अर्कै थियो । मेरा रहरका सुगाहरु त्यही वनमा पाईन्थे ।

घरमा सुगा पालेर उसलाई धेरै कुरा बोल्न सिकाउने रहर थियो । मैले पालेको सुगा पट्टु त भन्थ्यो तर जुन सोचले सुगाको पछि लागियो र चरासँग संवाद गर्ने जुन बालआकांक्षा थिए त्यो भने कहिल्यै पूरा भएन ।